film van alledag

Gisteren ontstond er een gesprek over Lichtspel, een roman van Daniel Kehlman over een regisseur die in de Tweede Wereldoorlog meewerkte aan de films van het Nazi-regime. Aanvankelijk is hij dat niet van plan, maar omstandigheden dwingen hem. 

Bij het NRC krijg je tegenwoordig maandelijks e-books cadeau. Gisteren downloadde ik een roman over een joodse barman in Parijs, die in het hotel waar hij werkt hooggeplaatste Nazi’s mag bedienen.

Kortom, de markt voor boeken over de Tweede Wereldoorlog blijft springlevend. Het was dan best verbazingwekkend dat de leesclub er meer dan een jaar over deed om een boek over de Tweede Wereldoorlog. We lazen De tien van Den Haag van Stephan Steinmetz. Het startpunt is mei 1940. De regering is op een boot naar Engeland gestapt en er ontstaat een machtsvacuüm: wie bestuurt Nederland nu? De tien hoogste ambtenaren van de ministeries, de secretarissen-generaal zien het gat en besluiten, met oog op rust, reinheid en regelmaat in te stappen. De Duitse bezetter wil in het begin ook niet te veel gedoe en vindt het wel praktisch om via de tien SG’s het land te kunnen besturen. 

Op basis van verschilende bronnenmateriaal geeft Steinmetz een beeld hoe het de tien verging. In de eerste maanden leek het mee te vallen, maar al snel duikt het hellend vlak op: Duitse eisen zijn vergaand, en hoewel de tien hun best doen er wat van de scherpe kanten af te krijgen, of uitstel te bedingen, verandert er weinig wezenlijks. Vanaf 1941 is hun rol als gezamenlijke ploeg grotendeels uitgespeeld, en gaat gaat het vooral nog over hun individuele daden. 

Het is een mooi nieuw perspectief. Uit notulen en dagboekfragmenten heeft Steinmetz gezorgd voor iets anders dan het perspectief van krijgshandelingen of persoonlijke verhalen. Waar zit macht, of lijkt het op macht? Er is begrip voor de omstandigheden: achteraf oordelen is immers alleen mogelijk gezien de afloop dus je moet kijken met de kennis van toen; en tegelijkertijd is er wel een analyse in hoeverre hun gedrag (niet) paste bij de democratie zoals we die tot 1939 hadden gekend.

Het leest behoorlijk vlot weg, al zijn de hoeveelheid namen soms verwarrend. Geslaagde poging om van iets saais en formalistisch toch iets interessants te maken.