Neoliberalisme: een Nederlandse geschiedenis

Voor de leesclub was er Neoliberalisme: Een Nederlandse geschiedenis. Een theoretisch onderwerp waar toch veel over te schrijven valt.

De auteurs, wetenschappers Mellink & Oudenampsen schreven een ideeengeschiedenis van het neoliberalisme in Nederland. Kort gezegd: na de beurskrach van 1929 was het oorspronkelijk liberalisme al op z’n retour. Het oorspronkelijke liberalisme van de nachtwakerstaat, van laissez-faire had afgedaan. Verschillende economische ideeen streden om aandacht. Met de oprichting van de Mont Pelerin Society (1947) ontstaat een debatclub waar neoliberale ideeen gewisseld worden. Als alternatief ontstaat het neo-liberalisme: wel een rol voor de overheid, als marktbewaker, maar met een belangrijke rol voor de markt. Grote tegenspeler lijkt het Keynessiaanse denken. Het boek traceert hoe internationale ideeen wortel schieten bij Nederlandse denkers, ambtenaren en politici. We gaan vanaf de jaren ’50 langs vele politici, ambtenaren, commissies, beleidsgroepen en de continue strijd om de poet.

Fenomenen in het boek:

• Factionalisme in grote confessionele partijen hield de richtingenstrijd lang verborgen
• Lange lijnen van personen die her en der opduiken. Eduard Bomhoff en Gerrit Zalm ken ik uit hun politiek carrieres als minister, maar er was daarvoor al van alles.
• Er is meer context, maar die wordt maar weinig verteld. Denk bijvoorbeeld aan de impact van de oliecrisis (Zie: 1974, the Year that almost crushed Britain van de podcast The Rest is History)
• Theorie met veel anekdotes versterkt, zoals dat Duisenberg op zijn Friese vakantieadres wordt bezocht door ambtenaren om toch echt terug naar Den Haag te komen. De anekdotes maken het levendiger, maar blijven wat ze zijn: een stuk decor langs een verder theoretisch verhaal
• Minder sterk is de definitie van het neoliberalisme. Dat zou best wat schematischer kunnen. Neoliberalisme vs Keynesianisme gaat over overheidsuitgaven, maar kan ook gaan over mate van overheidsturing, over welvaartsstaat, over mate van sociaal vangnet. Die kunnen, maar hoeven niet gelijk op te gaan.
• Bovenstaand, en onderstaand, dus veel van mijn vaker terugkomende kritiek op historici: ze gebruiken alleen tekst. Vooruit, dit boek bevat enkele foto’s, maar je zou ook schema’s of grafieken in kunnen zetten ter versterking van je verhaal.
• Soms vermoeiend: weer één of andere commissie, het blijft toch taaie kost en dwaalt soms af naar de geschiedenis van enkele ministeries.

Het lastig aan dit boek is er iets van te vinden. Het is vooral een hoeksteen, een achtergrondstuk, waar ook – heel wetenschappelijk – netjes wordt afgebakend. Tegelijkertijd is er zoveel meer te vertellen, je had hier ook een boek van 1.500 pagina’s met politiek geschiedenis van kunnen maken. Met 250 pagina’s is het nog compact. En wellicht nog wat gestructureerder, met economische kengetallen in tabellen en grafieken, of met tijdlijnen? Al suggereren tijdlijnen verbanden die er niet per se zijn.

Naar aanleiding van dit boek nog gekeken of ik Graaiers of Redders nog in de kast had staan, maar dat boekje uit 2011 over privatisering heeft een sanering van de boekenkast niet overleefd.

Het boek is ook een ideegeschiedenis, zonder oordeel over de ideeen. Althans, de auteurs weten het redelijk voor zich te houden wat ze nu vinden van de ideeen. En ze weten ook de periode na 2002 redelijk van zich af te houden, terwijl dat op zich ook een interessant thema is; doorwerking na 2002 en de relatie tot het huidig populisme. Gezien het steeds verder oprukken van het populisme is dat een onderwerp dat om antwoorden roept, maar weer een boek op zich is: hoe zijn we van daar naar hier gekomen?