Apocalypsofie

Driekwart jaar terug was er het boek van Lieke Marsman, die zich afvroeg: wat te doen als je weet dat je gaat sterven?

Het boek van Lisa Doeland kan je zien als een variant op deze vraag: wat te doen als je weet dat we gaan uitsterven?

Via de leeslijst Duurzaamheidsboeken van ARCAM kwam bij toeval het boek Apocalypsofie van Lisa Doeland op de stapel van de leesclub. Geen uitleg over de toestand van het klimaat in dit boek. De lezer wordt geacht bekend te zijn met het overschrijden van de planetaire grenzen. In plaats daarvan een filosofische verkenning van de vraag wat klimaatverandering en de zesde massa-extinctie nu te betekenen hebben, en hoe we ons er toe moeten verhouden.

Want dit is geen boek met hoop. Kern van Doeland’s betoog: we draaien onszelf een rad voor de ogen door of
a) te doen alsof klimaat- en milieuschade niet bestaan of
b) te doen alsof het 5 voor 12 is, en we nu nog kunnen ingrijpen.

Het is al 5 over 12, het is al te laat. Het uitsterven van het leven op de planeet is al begonnen, en dat gaat niet, zoals in een rampenfilm, met een grote klap, maar in vele kleine stapjes. Het is de vraag hoe ons daartoe te verhouden, en niet in fatalisme te vervallen. Immers, als het toch geen zin heeft wat ik doen, waarom zou ik dan wat doen? Doeland wordt ‘de apocalypsmoeheid de baas door zowel de wereld als het einde te doordenken. ‘En dat vooral niet alleen te doen, maar samen’.

Het alternatief, waar voorzicht naar toegewerkt wordt, is het omarmen van de wereld met z’n problemen. In plaats van der wereld buiten onszelf te plaatsen op een afstandje, accepteren dat we in de wereld zijn, en dus PFAS en nucleair afval en microplastics ook in ons zijn. Je wokt immers ook de anti-aanbaklaag mee.

Hoe contrasterend met de beelden van zuiverheid, die ons in verhalen en in marketing continue worden aangerijkt. Het is een rommeltje, en daarbinnen moet worden geleefd.

En groeit op de resten van afval iets nieuws? Misschien. Doeland haalt The Mushroom at the End of the World aan, over een paddenstoel die groeit in bossen die door mensen verstoort worden. (Zie ook het erg leesbare Darwin in de Stad van Menno Schilthuizen, waarin hij als bioloog ingaat op evolutie op sterk vervuilde plekken).

Vorm

Nu ben ik al een heel eind in het samenvatten van dit essayistische boek. In de epiloog wordt duidelijk dat het de neerslag is van enkele jaren onderzoek, veel gesprekken en lesgeven. De opzet moet enkele keren over de kop zijn gegaan.

Wat goed werkt: vaak werkt ze met praktische voorbeelden uit het werkelijke leven (luiers), niet alleen met filosofische abstracties. Ook verwijzingen naar literatuur en films maken het wat aardser. Het is behoorlijk talig, en daar zit ook een deel van het spel, in het onderzoeken van de oorsprong en betekenis van woorden. Soms terecht, maar soms vind ik dat ook afleiden van de kern van de zaak.

Uiteindelijk vind ik de vraag die Doeland stelt interessant, en zelden gehoord: wat nu als het te laat is voor ‘intelligent’ leven op de planeet? Die vraag wordt veel te weinig echt uitgewerkt in alle duurzaamheidslectuur.

Zoals bij een essay hoort zijn er nog tal van losse eindjes die om reactie, citeren of uitwerking vragen. Er zit veel in om te verteren, te bediscussiëren én op door te associeren. Mogelijk dus meer stukjes.

Vooruit, nog één vondst. Ik tref er Bruno Latour: ‘Natuur was altijd de onveranderlijke achtergrond van de geschiedenis, maar de vloer waarop de geschiedenis zich altijd had afgespeeld is instabiel geworden. Het is alof het decor het toneel betreden heeft om in het drama met de acteurs te delen.’ (Associatie: behalve een mooie vondst, ook een reactie op een andere Franse denker, Braudel, die de onveranderlijke condities in de geschiedenis van de Middellandse Zee beschreef).